Ticaretle uğraşan esnaflar, tüccarlar ve şirket ortakları için zekat hesaplaması, sadece nakit para ve altını hesaplamaktan daha detaylı bir süreci gerektirir. "Ticaret malları" (urûzu’t-ticâre), kâr elde etmek amacıyla alınıp satılan her türlü emtiayı kapsar ve İslam fıkhına göre zekâta tabidir. Ancak bir dükkandaki veya fabrikadaki her şey zekâta tabi midir? Stoklar nasıl değerlenmelidir? Şirket ortaklıklarında paylara düşen zekat nasıl belirlenir?
Bu makalemizde, ticaretle uğraşanların sıklıkla karşılaştığı bu karmaşık soruları yanıtlayacak, stok ve hammadde hesaplamalarının inceliklerine değinecek ve Zekat Hesaplama aracımızı kullanarak ticari zekat matrahınızı nasıl kolayca belirleyebileceğinizi göstereceğiz.
Ticaret Malı Nedir? Hangi Mallar Zekata Tabidir?
İslam fıkhında bir malın "ticaret malı" sayılabilmesi ve dolayısıyla zekâta tabi olabilmesi için temel şart, o malın satmak ve kâr elde etmek niyetiyle elde bulundurulmasıdır.
Zekata Tabi Olan Ticari Varlıklar
- Giyim mağazasındaki elbiseler
- Market raflarındaki gıda ürünleri
- Beyaz eşya bayisindeki buzdolapları, televizyonlar
- Galericinin satmak üzere aldığı otomobiller
- Müteahhidin satmak amacıyla yaptığı henüz satılmamış daireler
- Üretim yapan fabrikalardaki hammaddeler ve üretimi tamamlanmış mamul maddeler (stoklar)
Zekata Tabi Olmayan (Demirbaş) Ticari Varlıklar
İşletmenin faaliyetini sürdürebilmesi için kullanılan, doğrudan satılmak amacı taşımayan demirbaş ve sabit kıymetler zekat matrahına dahil edilmez. Bunlara örnek olarak:
- Dükkanın veya fabrikanın binası
- Üretim yapan makineler, tezgahlar, fabrikadaki aletler
- Marketin rafları, buzdolapları, yazar kasaları
- Nakliye firmasının kamyonları, şirketin şirket aracı olarak kullandığı otomobiller
- Ofis mobilyaları, bilgisayarlar vb. gösterilebilir.
Bu ayrım son derece önemlidir. Demirbaşlar, işletmeye ne kadar yüksek değer katarsa katsın, zekat hesabında (brüt varlık toplamında) dikkate alınmazlar.
Stoklar Nasıl Değerlenir? Alış Fiyatı mı, Satış Fiyatı mı?
Ticaret mallarının zekatı hesaplanırken, malların zekatın verileceği günkü (havl/yıl dönümündeki) piyasa değeri esas alınır. Peki, bu değer malların toptan alış fiyatı mıdır yoksa perakende satış fiyatı mıdır?
İslam iktisatçıları ve fıkıh âlimlerinin çoğunluğunun ve Diyanet İşleri Başkanlığı'nın genel yaklaşımına göre; tüccar, elindeki malların zekatını verirken, malların o günkü piyasa şartlarındaki "maliyet fiyatını" veya duruma göre "toptan satış (elde edebileceği nakit değer) fiyatını" esas almalıdır. Beklenen kâr zekata tabi değildir. Önemli olan, o malın zekat ödeme günündeki reel, nakde çevrilebilir değeridir.
Hammadde ve Yarı Mamullerin Durumu
Üretici firmalarda (örneğin bir tekstil atölyesi), depolarındaki kumaşlar (hammadde), henüz dikim aşamasında olan yarı mamuller ve dikimi bitmiş satılmaya hazır tişörtler (mamuller) vardır. Bunların tamamı o günkü maliyet/piyasa değerleri üzerinden hesaplanarak ticaret malı kalemine eklenir.
Şirket Ortaklıklarında Zekat Nasıl Hesaplanır?
Günümüzde ticaret genellikle birden fazla ortağın bir araya gelmesiyle kurulan şirketler (Anonim, Limited, Kollektif vb.) aracılığıyla yürütülmektedir. Şirket ortaklıklarında zekat sorumluluğu şirketin tüzel kişiliğine değil, doğrudan ortakların şahıslarına (gerçek kişilere) aittir.
Şirket ortağı olan bir kişi, hissesine düşen zekatı hesaplarken şu adımları izlemelidir:
- Şirketin zekata tabi toplam varlıkları (Kasadaki/bankadaki nakit, döviz, ticaret malları, stoklar, tahsil edilecek alacaklar) toplanır.
- Şirketin demirbaşları, binaları, makineleri bu hesaba dahil edilmez.
- Şirketin kısa vadeli ve o yıl ödenmesi gereken borçları (tedarikçilere olan borçlar, vergi, sgk, personel maaşları, kredi taksitleri) belirlenir.
- Şirketin zekata tabi brüt varlıklarından, şirketin borçları çıkarılır. Böylece şirketin "Net Zekat Matrahı" (Zekata Tabi Net Değeri) bulunur.
- Ortak, şirketteki hisse oranını (örneğin %20) bu net zekat matrahı ile çarparak, şirketten kaynaklanan kendi ticari varlığını bulur.
Vaka Analizi: Örnek Şirket Zekatı Hesaplaması
Ahmet Bey, %25 hisse ile bir hırdavat şirketine ortaktır. Şirketin zekat (havl) dönemi gelmiştir. Şirketin bilançosu şu şekildedir:
Kasadaki ve bankadaki nakit: 500.000 TL
Depodaki hırdavat malzemeleri (Stoklar): 1.500.000 TL
Müşterilerden alınacak (tahsili kesin) alacaklar: 600.000 TL
Şirketin dükkan değeri ve rafları (Demirbaş - Hesaba Katılmaz): 3.000.000 TL
Şirketin Zekata Tabi Brüt Varlığı: 500.000 + 1.500.000 + 600.000 = 2.600.000 TL
Şirketin toptancılara borcu: 400.000 TL
Şirketin ödenecek vergi/maaş ve o yıla ait kredi borçları: 200.000 TL
Şirketin Toplam Borcu: 600.000 TL
Şirketin Net Zekat Matrahı: 2.600.000 - 600.000 = 2.000.000 TL
Ahmet Bey'in hissesi %25 olduğuna göre, Ahmet Bey'in şirketten kaynaklanan zekat matrahı: 2.000.000 TL × %25 = 500.000 TL'dir.
Ahmet Bey, bu 500.000 TL'lik ticari varlığını, kendi şahsi evindeki altınları, şahsi banka hesabındaki paraları ile toplayıp, varsa şahsi borçlarını düşerek genel zekat hesabını yapacaktır.
Zekat Hesaplama Aracıyla Ticari Zekatınızı Bulmak
Esnaf ve şirket ortakları için ticaret mallarını, alacakları ve şirket paylarını hesaplamak karmaşık görünebilir. Ancak sitemizdeki Zekat Hesaplama aracını kullanarak bu süreci çok daha pratik hale getirebilirsiniz.
Aracı ticari hesaplamalarınız için şu şekilde kullanabilirsiniz:
- Nakit / banka: Şahsi nakdiniz ve (varsa) şirket kasasındaki hissenize düşen nakit miktarını toplayıp girin.
- Ticaret malları: Dükkanınızdaki veya şirket deponuzdaki malların maliyet/toptan satış değerinin sizin hissenize düşen miktarını buraya girin.
- Alacaklar: Müşterilerden alacağınız ve tahsili şüpheli olmayan tutarları (hisseniz oranında) ekleyin.
- Düşülecek borçlar: Hem şahsi ödeyeceğiniz borçları hem de şirketin borçlarından hissenize düşen miktarı toplayarak buraya girin.
- Nisap değeri: O günkü 80.18 gram altının TL değerini girerek nisap kontrolünün otomatik yapılmasını sağlayın.
Sistem, ticaret mallarınız ve nakitlerinizden borçlarınızı düşecek, çıkan "Net zekât matrahı" nisap değerini aşıyorsa %2,5 (1/40) üzerinden ticaret zekatınızı net bir şekilde size sunacaktır.
Dikkat Edilmesi Gereken Ticari Püf Noktalar
- Tahsil Edilemeyen (Batık) Alacaklar: Eğer müşteriden olan alacağınızın ödenme ihtimali yoksa (iflas etmişse, inkar ediyorsa), bu tutarı zekat hesabınıza dahil etmeyin. Ne zaman ki o borç sürpriz bir şekilde ödenirse, sadece tahsil edildiği andan itibaren zekatı hesaplanmaya başlar (bazı fıkhi görüşlere göre tahsil edildikten sonra geçmiş yılların zekatı da ödenir, Diyanet'in detaylı fetvalarına başvurulmalıdır).
- Zekatı Mal Olarak Vermek: Ticaret mallarının zekatı hesaplanırken, çıkan zekat tutarını nakit olarak verebileceğiniz gibi, bizzat ticaretini yaptığınız malın kendisinden de (örneğin ayakkabı satıcısının zekat tutarı kadar ayakkabıyı fakirlere vermesi) ödeyebilirsiniz.
Zekat hesaplamalarınızda ticari varlıklarınızı doğru sınıflandırmak ve demirbaşları matrahtan ayırmak, hem eksik hem de fazla zekat vermenizin önüne geçer. Hesaplamalarınızı saniyeler içinde tamamlamak için Zekat Hesaplama aracımızı düzenli olarak kullanmayı ihmal etmeyin. Bereketli ticaretler dileriz!
